Oppervlakwater is weer wat jy kan pomp
'n Boorgat verander stadig; 'n dam of rivier verander saam met die lug. Die maatstaf wat saak maak, is troebelheid — hoeveel gesuspendeerde modder en fyn materiaal die water dra, gerapporteer in NTU. Suid-Afrikaanse riviere swaai wild: die Welbedachtdam in die Caledon het binne een jaar rou water van 200 NTU tot 90 000 NTU aangeteken soos stormvloede die opvanggebied afgekom het. Selfs 'n stil plaasdam sit ver bo die vlak wat behandeling nodig het — en die Suid-Afrikaanse riglyn vir klein voorrade (die WNK-behandelingsgids, TT 181/02) trek die lyn eenvoudig: rou oppervlakwater bo sowat 50 NTU het die volle behandelingsreeks nodig, nie net 'n filter nie.
Damme doen die halwe werk vir jou deur as besinkbakke op te tree — water uit 'n groot, stil dam getrek, is heelwat helderder as die rivier wat hom voed. Ontwerp vir die ergste week ná 'n storm, nie vir die gemiddelde nie, en die stelsel bly die weer voor.
Die blom wat al kuddes doodgemaak het
In warm, droë weer word 'n krimpende dam presies wat blougroenalge (sianobakterieë) soek: vlak, stil, warm, en ryk aan gekonsentreerde voedingstowwe. Hul blomme lyk soos groen verf of ertjiesop wat teen een wal vasgewaai is, en sommige stamme stel mikrosistien vry, 'n lewergif. Dit is nie 'n teoretiese risiko in Suid-Afrika nie — boere om die panne van die Vrystaat en Mpumalanga het reeds van die 1920's af veevrektes aangemeld; die Vaaldam-blom van 1942–43 het vee langs albei walle doodgemaak, met die vrektes wat die skuim gevolg het soos die wind dit geskuif het; en op Kareedouw het 'n blom in 'n sementreservoir in 1996 290 melkkoeie in melk doodgemaak, met nog 70 wat uitgeslag moes word — 'n hele kudde, van een suipplek af.
Die Suid-Afrikaanse veeriglyn is reguit: geen sigbare skuim nie, en 'n telling bo 2 000 Microcystis-selle/mL beteken 'n blom bou op en skuim kan binne dae vorm. As skuim sigbaar is, mag vee nie daar drink nie — om die suipplek af te kamp het, op sy eie, die vrektes in die vroegste aangetekende gevalle beëindig.
Wat die alge doodmaak, maak nie die gif dood nie
Drie feite oor die gif bepaal wat werk:
- Die wind stapel die skuim teen een wal op. Hou vee en pompinlate weg van die onderwindse wal, trek water diep onder die oppervlak, en skakel na 'n alternatiewe voorraad oor solank 'n blom staan.
- Om die blom dood te maak, stel die gif vry. Algdoder op 'n blom laat die selle bars en sit die gif in die water; versigtigheidsriglyne hou vee twee tot vier weke ná behandeling van die water af weg.
- Kook help niks. Mikrosistien oorleef kookwater. Besinking en gewone sandfiltrasie verwyder die selle, maar nie gif wat reeds opgelos is nie; opgeloste gif word verwyder deur geaktiveerde koolstof of vernietig deur sterk oksidasie (behoorlik gedoseerde chloor, of osoon).
Die behandelingsreeks op plaasskaal
Om dam- of rivierwater tot drinkstandaard te bring — vir die huis, die melkery of die pluimveehok — volg dieselfde volgorde as elke waterwerke, tot plaasgrootte verklein:
- Sif en besink. Growwe sifting by die inlaat; 'n besinktenk of die dam self laat val die swaar slik.
- Koaguleer wanneer dit modderig is. 'n Gedoseerde koagulant laat fyn modder saamklont en besink. Die dosis word met 'n flestoets bepaal — tipies iewers tussen 5 en 40 mg/L, na gelang van hoe vuil die water is.
- Filtreer. 'n Terugspoelbare mediafilter (sand of glas, teen sowat 5 m/h bedryf) doen die standaardwerk. Die ou stadige sandfilter verdien steeds sy plek op helder, stabiele voerwater: teen 0.1 m/h poleer hy biologies en vra niks behalwe 'n afskraap elke een tot ses maande nie — maar hy verstop hulpeloos op modderwater.
- Ontsmet — slegs helder water. Chloor werk wanneer die water wat by hom aankom onder 1 NTU is: doseer sodat 'n vrychloorrestant van minstens 0.5 mg/L ná 30 minute kontak oorbly, met die water onder pH 8 ('n dam in 'n algebloei kan by pH 9–10 sit, waar chloor meestal die swak hipochlorietvorm is — korrigeer eers die pH), met 'n gewone toetsstel nagegaan; verwag 0.2–0.5 mg/L by die verste kraan. UV is 'n skoon alternatief op goed gefiltreerde water. Waar smaak, reuk of 'n algevoorval inmeng, dra poeier-geaktiveerde koolstof, saam met die koagulant gedoseer, die gif en die muwwe smaak saam uit.
- Maak die opgaartenk toe. Sonlig stroop chloor binne ure en kweek die volgende oes alge. 'n Geslote tenk beskerm albei.
Duimreël
Maak die behandeling groot vir die vuilste week, nie die jaargemiddelde nie. Hou die onderwindse wal in warm weer dop — skuim beteken kamp af, skakel oor, en moet nooit op kook staatmaak nie. En onthou die volgorde wat oppervlakwater veilig maak: besink, koaguleer, filtreer, ontsmet dan helder water en hou dit toegemaak. Om 'n stap oor te slaan, is hoe 'n dam 'n dam bly in plaas daarvan om 'n voorraad te word.