Die droogte onder jou voete loop agter
Boorgatwater is reënwater wat ingesyfer het — 'n misoes-reënseisoen bereik die akwifeer (die watervoerende rotslaag) dus met 'n vertraging, en die boorgat voel dit juis wanneer die plaas die swaarste daarop leun. Hoe hard dit val, hang van die rots af. In die Karoo se gekraakte skalies lewer die meeste boorgate minder as 1 L/s in 'n goeie jaar, met min in reserwe. Die dolomiet van Gauteng en Noordwes hou die land se beste grondwater, maar selfs dit kan oortrek word: by Tarlton het besproeiing uit die Steenkoppies-dolomiet sedert 1980 meer as sewevoudig gegroei, en die watervlakke daal sedertdien aanhoudend.
Daar is 'n tweede, minder sigbare verlies. Soos die watervlak in die boorgat sak, moet die pomp van dieper af lig, en lewer hy minder: die GEOSS-grondwatergids vir boere (2019) wys een algemene dompelpomp wat 30 m³/h lewer met water op 60 m, en net 12.6 m³/h uit dieselfde boorgat met water op 85 m. Om die pomp harder te jaag om die tekort in te haal, is presies hoe boorgate in droogtes seerkry — uitgebrande pompe, sand en yster in die pomp en sif vasgepak, verstopte watervoerende nate, soms blywende skade.
Die water self verander
'n Droogte-gedrukte boorgat trek ouer, dieper water wat langer aan die rots rondom hom opgelos het — die water word dus gewoonlik souter soos die vlak sak, 'n patroon wat in onlangse droogtes oor die westelike Karoo aangeteken is. Naby die kus begin 'n oortrokke akwifeer seewater intrek. Dieper boor is nie vanselfsprekend die oplossing nie: Suid-Afrikaanse riglyne teken vars vlak akwifeers aan wat bederf is toe dieper boorwerk brakwater boontoe laat meng het.
Yster en mangaan — die minerale agter bruin vlekke, 'n metaalsmaak en glibberige rooi groeisels — gedra hulle ook slegter onder swaar pompwerk, en verstop siwwe, pompe en pype. Dit is 'n bestudeerde falingsmodus: die Waternavorsingskommissie het 'n volledige verslag (2070/1/14) aan die ysterverstopping van die Atlantis-produksieboorgate gewy.
Alles saam beteken dit dat 'n laboratoriumsertifikaat van drie jaar gelede water beskryf wat jy nie meer het nie. Boorgatwater wat mense drink, behoort minstens een keer per jaar by 'n geakkrediteerde laboratorium teen SANS 241 (die Suid-Afrikaanse drinkwaterstandaard) getoets te word — en in 'n droogte, weer voor elke seisoen van swaar gebruik.
Stel vas wat die boorgat werklik kan gee
Die lewering wat op die boordag aangehaal word, is nie wat die boorgat kan volhou nie. Die tradisionele metode — pomp 'n oggend lank voluit en gebruik dan twee derdes daarvan — vlei die gat gereeld: die GEOSS-gids dokumenteer 'n geval waar dit 8–11 m³/h voorgestel het uit 'n boorgat wat wetenskaplike toetsing op net 3.6 m³/h volhoubaar gewys het. Die behoorlike metode is die nasionale standaard SANS 10299-4: 'n trapsgewyse pomptoets, 'n konstante-lewering-toets van minstens 24 uur, en dophou hoe vinnig die vlak herstel — deur 'n geohidroloog geïnterpreteer voordat die pomp gekies word.
Hou daarna twee gewoontes: peil die watervlak voordat die pomp aanskakel en weer voordat hy afskakel, en lees 'n vloeimeter elke pompdag. As jy meer as 2 L/s onttrek, moet jy in elk geval maandeliks volumes aanteken en dié rekords vyf jaar lank hou. 'n Outomatiese laevlakskakelaar is goedkoop versekering teen 'n drooggepompte gat.
Behandel vanjaar se water, nie verlede jaar s'n nie
Die behandelingsleer vir boorgatwater is goed uitgetrap: oksidasie plus katalitiese mediafiltrasie vir yster en mangaan (die drinkwatergrense is 0.3 en 0.1 mg/L — vlekke begin ook daar rond), 'n waterversagter waar hardheid ketels, geisers en druplyne laat aanpak, en omgekeerde osmose sodra die soutlading (TDS — totale opgeloste vastestowwe) na die 1 000 mg/L-merk toe klim, die punt waar Suid-Afrikaanse praktyk water as 'n ontsoutingskandidaat hanteer. Droogte skuif water met hierdie leer op: 'n filter wat vir verlede jaar se 0.5 mg/L yster gespesifiseer is, verstik aan vanjaar se 2 mg/L. Gaan ná elke hertoets na of die behandeling nog by die water pas.
Die papierwerk, kortliks
Bylae 1 van die Nasionale Waterwet laat jou toe om water vir die huishouding en vir weidende vee te neem sonder 'n lisensie. Daarbuite: grondwatergebruik bo 10 m³/dag moet by die Departement van Water en Sanitasie geregistreer word; die algemene magtiging beperk wat 'n eiendom mag neem (hoogstens 40 000 m³/j, in baie opvanggebiede minder); grond naby vleilande en riviere mag 'n volle lisensie vereis; en munisipale verordeninge voeg hul eie stap by — Kaapstad vereis byvoorbeeld skriftelike kennisgewing 14 dae voordat 'n boorgat gesink word. Registrasie kos niks. Ongeregistreerd wees is wat duur word. Die drumpels hierbo kom uit die algemene magtiging, wat van tyd tot tyd heruitgereik word en verskillende volumes vir verskillende opvanggebiede stel, dus bevestig die huidige kennisgewing vir jou eie kwaternêre opvanggebied en jou eie munisipaliteit eerder as om op die syfers hier staat te maak.
Duimreël
Peil die vlak, meet die vloei, en hertoets die water elke jaar — in 'n droogte voor elke seisoen. Pomp wat die leweringstoets bewys het, nie wat die boormasjien belowe het nie. Herbou die behandeling om die nuutste analise, en wanneer die soutlesing na 1 000 mg/L begin klim, begin beplan vir omgekeerde osmose voordat die smaak jou daartoe dwing.